Κριθάρι

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’60, το κριθάρι ήταν στο κέντρο της δραστηριότητας του νησιού, ψωμί για τους ανθρώπους, άχυρο και πίτουρα για τα ζώα και «εξαγωγές» για παραγωγή μπύρας στην Αθήνα. Όσοι δεν το πρόλαβαν δεν μπορούν να συνειδητοποιήσουν το μέγεθος, την έκταση και τον κόπο του κριθαριού.

Όλη η Τήνος είτε την περπατήσετε είτε την δείτε από αεροφωτογραφίες είναι διαμορφωμένη σε πεζούλες ή σκάλες (αναβαθμίδες τις λένε τώρα), επίπεδα διαμορφωμένα για να ξεχωρίσουν και να συγκρατήσουν το χώμα της πλαγιάς. Συχνά η πλαγιά είχε περισσότερα βράχια από χώμα. Τα βράχια τα έσπαγαν και τα έκαναν πέτρες και έκτιζαν τις ξερολιθιές. Και αυτά από αμνημόνευτους χρόνους με πρωτόγονα εργαλεία. Μέχρι το 1970, τα εργαλεία ήταν τα χέρια, ο λοστός και η αξίνα. Και μιλάμε για χιλιόμετρα και χιλιάδες στρέμματα. Μεγάλη επένδυση για οριακή επιβίωση.

Μέχρι το 1970, τέτοια εποχή, όλες οι πεζούλες άρχιζαν να πρασινίζουν. Αν τώρα αγωνιούμε για βροχές τον Απρίλιο, για να έχουμε νερό για την καλοκαιρινή λάτρα ή την καλοκαιρινή πισίνα, τότε αγωνιούσανε για να έχουν ψωμί. Με τις ανοιξιάτικες βροχές και την ζέστη που ακολουθεί το κριθάρι μεγάλωνε και μέστωνε μέχρι τον Ιούνιο.

Σήμερα, αραιά και που, βρίσκεις λίγους που επιμένουν στην παλιά ζωή. Βρήκα κάποιον που σπέρνει από συνήθεια. Του είναι ευκολότερο να αγοράσει το κριθάρι και τα άχυρα, αλλά του αρέσει, λέει, να το βλέπει.

Νέο Φεγγάρι

Η ελληνική λαογραφία λέει ότι όλες οι αγροτικές δουλειές (κλάδεμα, μπόλιασμα, σφάξιμο ζώων κλπ) πρέπει να γίνονται όταν γεμίζει το φεγγάρι και όχι όταν αδειάζει. Στα Κάτω Μέρη είναι ανάποδα: «κακοφέγγ» είναι από την νέα Σελήνη μέχρι την πανσέληνο. «Καλοφέγγ» από την πανσέληνο μέχρι την νέα Σελήνη, και οι δουλειές, καλύτερα να γίνονται όταν είναι «καλοφέγγ». Τα «κακοφεγγίτικα» ξύλα αντέχουν λιγότερο γιατί «κοστώνουν». Γιατί είναι ανάποδα στα Κάτω Μέρη δεν ξέρω.

Τελικά, το Νέο Φεγγάρι είναι τυχερό ή επικίνδυνο; Οι εγκυκλοπαίδειες έχουν και τις δύο εκδοχές…

Λέει κάπου: «οι το πρώτον βλέποντες την νέαν Σελήνην ψαύουν δια της χειρός χρυσούν τι νόμισμα ή κόσμημα, ίνα αυξάνωσι τα χρήματά των κατά συμπάθειαν, όπως η Σελήνη». Θυμάμαι ένα περίεργο ποιηματάκι της γιαγιάς μου το 1960 όταν ήταν 60 χρονών : «καλησπέρα νιό φεγγάρι, προσκυνώ τον που σε κάνει, προσκυνώ τον πλάστορά σου, τον αποστολάτορά σου. Όπως γεμίζει η γούβα σου να γεμίζει η γούλα μου σιτάρι και μιγάδι και χρυσό μαργαριτάρι» και κοιτούσε την νέα Σελήνη που έδυε πάνω από την Καστέλλα, τρίβοντας με τα δάχτυλά της την βέρα της…

Κυρα Λένη

Η διαδρομή από Ξυνάρα προς Κώμη περνάει από τον Κρόκο. Ο Κρόκος έχει λίγους μόνιμους κατοίκους αλλά είναι ένα «γλυκό», πράσινο χωριό στην εσοχή μιας μικρής ρεματιάς, κάτω από τον Σκαλάδο και πριν την Περάστρα . Ο Κρόκος είναι στα Κάτω Μέρη, και αραιά και που ο περαστικός θα δει τους λίγους αγρότες που έχουν μείνει να περνάνε με το μουλάρι φορτωμένο ξύλα ή χόρτα, ή να κάθονται στο καφενείο της Κυρα Λένης για καφέ. Η Κυρά Λένη είναι περίπου το σήμα κατατεθέν του Κρόκου και χρόνια τώρα την θυμάμαι να κάθεται στη είσοδο του καφενείου της.

Πριν λίγο καιρό είδα έντρομος έργα στο καφενείο της Κυρα Λένης, εργάτες, μπετονιέρες και είπα μέσα μου «καταστροφή», τέλειωσε ο Κρόκος. Με ανακούφιση είδα ότι επισκευάστηκε το παλιό κτίριο, είναι σαν το παλιό, και η Κυρα Λένη είναι ακόμη εκεί με τον εγγονό της. Κάθομαι και ακούω τον παπα Αντώνη να μου λέει για σπάνια τοπωνυμία, κρυμμένα εξωκλήσια, και περίεργες ογκώδεις πέτρες παραταγμένες στην Καστέλλα.

Ακούω εγώ, περνάει η ώρα, σταματάνε οι περαστικοί, με το ρακί έρχεται ομελέττα. Παράδεισος…

Αιώνες ερημιάς

Μην μείνει κανείς με την εντύπωση ότι η Καρδιανή έχει μόνο ρακί, καφέ, μουσική νερού και λόγια του αέρα. Ο παπα-Αντώνης μου έδειξε το «παπαδ’κό» (από μόνο του σημαντικού αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος). Άνοιξε συρτάρια και χρονοντούλαπα και έβγαλε βιβλία, χαρτιά, χάρτες, φυλλάδια… ζαλίστηκα.

Να βρείτε το βιβλίο του π. Μάρκου Φώσκολου «Η Ιστορία του Χωριού της Καρδιανής» (με τη φροντίδα της Αδελφότητας Τηνίων Καρδιανιωτών, Έκδοση 2η Αθήνα 1989). Έχει μέσα πληροφορίες για νεολιθικούς πέλεκεις, οψιδιανό (όχι από τη Μήλο, αλλά «πράσινο με ραβδώσεις παρόμοιο μ’ εκείνον των Δωδεκανήσων» (σελ.14), τάφους από ορθογώνιες πέτρες μπηγμένες παραλλήλως και καθέτως μέσα στο παρθένο χώμα, σκύφους, κεχριμπάρι…«Αιώνες ερημιάς» (σ.18), εκστρατεία κατά του αυτοκράτορα (!) το 727 μΧ., και ερήμωση «επειδή η περιοχή δεν ήταν ενδεδειγμένη για κατοίκηση, τη στιγμή που αποτελούσε στόχο σε οποιοδήποτε πειρατικό πλοίο περνούσε» (σ.20).

Έχω μια υποψία που πήγαν οι Καρδιανιώτες μετά το 727 μΧ. Μπορεί να το έχει γράψει κάπου ο παπα-Μάρκος, αλλά εμένα μου το έχει πει ο παπα-Αντώνης και είναι άλλη ιστορία…

Η Τήνος έχει δύσκολο παρελθόν. Στους αιώνες ερημιάς, η Τήνος δεν είχε πολύ πληθυσμό, είτε από επιδημίες ή συνεχιζόμενες επιδρομές ή μετανάστευση.

Ο δικέφαλος με ημερομηνία 1777 είναι από την βρύση, που τρέχει κάτω από την καμάρα, με το νερό που πηγάζει στα θεμέλια της Κιουράς Καρδιανής. Η εκκλησία φαίνεται να είναι πριν από το 1650. Το εργαστήριο ραδιοχρονολόγησης στον Δημόκριτο είπε ότι η εικόνα είναι «1506-1598 μ.Χ. (80%)»

Ενθύμιον

Ήταν εύκολο να βρω κάτι για τον Εξάκτινο, αφού στην Τήνο είσαι περιτριγυρισμένος από εξάκτινους ήλιους. Ο factorx (www.blog.anti.gr) ήταν πιό δύσκολος. Ελπίζω αυτή η στάμνα, είδος πρώτης ανάγκης μέχρι το 1965, να του κάνει, και αν ποτέ έρθει στο νησί, να επισκεφθεί την ενδοχώρα.

Λίγη αιωνιότητα

Φίλοι του πράσινου, και περιπατητές μονοπατιών: Μέσα Νοεμβρίου θα μαζέψετε βελανίδια, είτε πάνω από δέντρο ή από το χώμα. Μαζέψτε πολλά βελανίδια από διαφορετικές βελανιδιές, DNA είναι αυτό του αρέσει η ποικιλία. Βεβαιωθείτε ότι τα βελανίδια σας είναι «μεστά». Αυτό είναι εύκολο: τα μεστά βελανίδια είναι καφετί και ξεκολλάνε εύκολα από το υπόλοιπο «φρούτο» (υπάρχει όρος για αυτό αλλά δεν τον θυμάμαι). Καλό είναι το βελανίδι να μην έχει τρύπα από έντομο. Βάλτε τα βελανίδια σε μία πλαστική σακούλα, με λίγο βρεγμένο χαρτί (άντε περλίτη, για τους πολύ ψαγμένους) στο ψυγείο, εκεί που έχετε τα φρούτα. Το περιεχόμενο πρέπει να μείνει υγρό, αλλά όχι βρεγμένο. Εάν τα βελανίδια είχαν τρύπες, σε λίγες μέρες η σακούλα θα έχει μικρά πεθαμένα σκουληκάκια (μην τρομάξετε). Τον Φεβρουάριο, μερικά από τα βελανίδια θα δείχνουν ίχνος ρίζας μερικών χιλιοστών. Φυτέψτε τα βελανίδια στον κήπο σας. Αν τα φυτέψετε δύο-δύο ή τρία-τρία, θα σας ευνοήσει η στατιστική. Η βελανιδιά γίνεται θεόρατη για τα δεδομένα των τηνιακών κήπων, γι’ αυτό καλύτερα να φυτέψετε σε χωράφι ή σε έκταση που αποφασίσετε να μετατρέψετε σε δάσος.

Τον Απρίλιο θα δείτε μικρά φυτά ύψους 2-4 εκατοστών, όπως στις φωτογραφίες δίπλα. Εάν βάλετε πάνω από τα βελανίδια, όταν τα φυτέψετε, ένα πλαστικό μπουκάλι κομμένο στη μέση, δημιουργείτε ένα μικρό θερμοκήπιο. Προσοχή: το φυτό που πέρασε 2 εβδομάδες σε «θερμοκήπιο» είναι πιο ευαίσθητο. Ένα ανοιγμένο χαρτόκουτο γάλακτος ή πορτοκαλάδας, δίνει προστασία για άλλον ένα μήνα. (Τα μπουκάλια και τα κουτιά είναι για ακραίους φανατικούς που θέλουν 100% επιτυχία. Η μαμά φύση δουλεύει και με μικρότερα ποσοστά.

Η ρίζα από κάτω (αν σκάψετε) είναι ήδη 10-20 εκατοστά. Το φυτό θέλει βοήθεια (π.χ. από ζιζάνια) τον πρώτο χρόνο. Τον δεύτερο έχει θυμηθεί τις άγριες και μαγικές καταβολές του (αλλά πάντα προτιμά νερό το καλοκαίρι). Σε 5-10 χρόνια, εάν δεν έχετε κατσίκια ή άλλες καταστροφές, το δέντρο θα είναι 1,5-2 μέτρα ανάλογα με το χώμα και κυρίως με τα καλοκαιρινά ποτίσματα. Στα 8-9 χρόνια το δέντρο σας θα παράγει βελανίδια. Σε 100 χρόνια θα είναι μεγάλο δέντρο, σε 300 χρόνια πελώριο, και εσείς θα έχετε αποκτήσει λίγη αιωνιότητα.

Βελανιδιές

Η Τήνος έχει δάση βελανιδιάς (και κακώς η Τζιά μονοπωλεί αυτήν την τιμή). Οι βελανιδιές της Τήνου είναι μάλλον quercus cerris, αλλά η μικρή Τήνος έχει πολλές παραλλαγές φυλλοβόλας βελανιδιάς, αν κρίνει κανείς από τα βελανίδια και τα φύλλα. (Υπάρχουν συμπαθητικά βιβλία στο εμπόριο και αρκετή πληροφόρηση στο διαδίκτυο) Οι βελανιδιές στη Βωλάξ έχουν τα πιο χοντρά βελανίδια. Ωραίες βελανιδιές έχει και η ορεινή Νάξος.

Δεν ξέρω εάν οι Τηνιακές βελανιδιές είναι αυτοφυείς ή εάν τις έφεραν τον Μεσαίωνα. Δεν ξέρω αν έχει το νησί μάντεις που να προβλέπουν τα πεπρωμένα ή αν τα μικρά παιδιά ακούν τους θεούς να ψιθυρίζουν υποσχέσεις όταν φυσάει ο αέρας. Ξέρω τουλάχιστον μία βελανιδιά όπου συχνάζουν «γελούδες», πνεύματα της νύχτας, προπομποί της Εκάτης, στο παλιό μονοπάτι από Καρκάδο προς Κώμη.

Πολλές βελανιδιές έχουν οι κοιλάδες από Αγάπη προς Κώμη, από Ξυνάρα προς Περάστρα, και από Ξώμπουργο προς Βωλάξ. Στη Βωλάξ, εκτός από τα βελανίδια, και οι βελανιδιές είναι μεγάλες και έχουν κατακλύσει τα μεσαιωνικά μονοπάτια προς και από το χωρίο.

Οι βελανιδιές αλλάζουν χρώματα όλο τον χρόνο: Τέλη Μαρτίου-αρχές Απριλίου όταν σκάνε τα φύλλα υπάρχει πανδαισία ανοιχτών «λαδί» χρωμάτων. Τον χειμώνα τα φύλλα είναι ένα μονότονο καφετί. Όταν πέσουν όλα τα ξερά φύλλα του χειμώνα, έρχεται η άνοιξη.

Εξάκτινος (1)

Ανακάλυψα το blogging τυχαία από κάτι δημοφιλή blogs, μάλλον από Αθήνα. Βρήκα ότι έχει ενδιαφέρον να διαβάζεις και να «κουβεντιάζεις» ανώνυμα με άλλους. Ακόμη πιό ενδιαφέρον, μέσα από τις ανώνυμες συζητήσεις να καταλαβαίνεις ότι υπάρχει σκέψη, «στοχασμός», προβληματισμός. Δεν είναι για μόστρα, ψηφοθηρία ή άλλα εγωιστικά κίνητρα, αλλά σαν αυτοσκοπός. Παρακολούθησα έναν εξάκτινο (http://www.exaktinos.wordpress.com/), να «συζητά» με κάποιον factorx στο http://www.blog.anti.gr/ . Μου έκανε εντύπωση ότι δεν μπορείς να διακόψεις την ώρα που «μιλάει» ο άλλος.

Δεν ξέρω τι να στείλω από το νησί στον factorx, αλλά βρήκα κάτι για τον εξάκτινο... Αν πάρεις το δώρο σου εξάκτινε, το πρωτότυπο είναι στην είσοδο της Καρδιανής.